Amasya Gezilecek Yerler: Yeşilırmak Kıyısında 5 Tarihi Durak

Amasya, Orta Karadeniz’in iç kesiminde Yeşilırmak’ın açtığı derin bir vadiye kurulmuş bir şehir. Kayalık dağın yamacına oyulmuş kral mezarları, nehrin hemen kıyısında dizilen ahşap evler ve Osmanlı şehzadelerinin izini taşıyan yapılar aynı manzarada buluşuyor. Amasya gezilecek yerler listesi uzun tutulabilir; ama ilk ziyarette şehri anlamanın en kolay yolu, nehir boyunca birbirine yakın beş tarihi durağı sırayla görmek.

Amasya’yı Yeşilırmak ile birlikte okumak

Şehrin dokusunu belirleyen iki öğe var: nehir ve kuzeyde yükselen Harşena Dağı. UNESCO’nun Dünya Mirası Geçici Listesi sayfasındaki tanıma göre Harşena, havzanın kuzeyinde sivri bir koni biçiminde yükselen kireçtaşı bir kütle. Amasya’nın kültürel peyzajı da tam olarak bu dağın, içinden geçen nehrin ve kayalara oyulmuş Pontus kral mezarlarının bir araya gelmesiyle oluşuyor. Bu nedenle gezinin büyük kısmını nehir kenarında yürüyerek, gerektiğinde köprülerden karşı kıyıya geçerek planlamak mantıklı.

Amasya gezilecek yerler: 5 tarihi durak

1. Yalıboyu Evleri ve Hatuniye Mahallesi

Amasya denince akla ilk gelen görüntü, nehrin kıyısına dizilen evler. Kültür Portalı’ndaki Yalıboyu Evleri sayfasına göre bu evler nehir kenarında, tarihi sur duvarlarının üzerine ahşap çatkı arası kerpiç dolgu tekniğiyle yapılmış. Çoğu bodrum üzerine bir ya da iki katlı; bazılarında şahniş denilen köşk bölümü, dışa taşan cumbalar ve avlulu bahçeler bulunuyor. Kültür Portalı’nın kale sayfasına göre kuzey kıyıdaki antik sur duvarları üzerine evlerin, hamamların ve camilerin yapıldığı Hatuniye Mahallesi, İstasyon Köprüsü ile Hükümet Köprüsü arasında yaklaşık 800 metre boyunca uzanıyor.

2. Kral Kaya Mezarları

Hatuniye Mahallesi’nin yukarısında, dik kayalığa oyulmuş büyük nişler dikkat çeker. Kral Kaya Mezarları’nı anlatan resmî sayfaya göre bunlar, Helenistik dönemde Amasya’yı başkent olarak kullanan Pontus krallarına ait mezarlar; ana kayadan galerilerle ayrılarak oyulmuşlar. UNESCO kaydı, Kızlar Sarayı denilen alanda beş anıtsal kral mezarı bulunduğunu, vadi ve çevresindeki toplam kaya mezarı sayısının ise 21 olduğunu belirtiyor. Alan, Amasya Kalesi ile birlikte 2015’te UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne girmiş. Kültür Portalı’na göre mezarlara Hatuniye Mahallesi’nde tren hattından başlayan merdivenlerle çıkılıyor; rahat ayakkabı bu durağın en önemli hazırlığı.

3. Harşena (Amasya) Kalesi

Kral mezarlarının yukarısında, dağın tepesinde Amasya Kalesi yer alıyor. Kültür Portalı’nın kale sayfası, kalenin üzerinde durduğu kayanın denizden 700, Yeşilırmak’tan ise 300 metre yüksekte olduğunu, kalenin nehir kıyısına kadar sekiz savunma kademesine sahip olduğunu aktarıyor. En ilginç ayrıntılardan biri, kayaya oyulmuş 150 basamakla aşağı inilen Cilanbolu dehlizi. Yüksek konumu sayesinde şehre ve nehir kıvrımına tepeden bakma imkânı sunduğu için kaleyi havanın açık olduğu bir zamana denk getirmek iyi olur.

4. II. Bayezid Külliyesi

Hatuniye’nin karşı yakasına geçtiğinizde Osmanlı dönemi Amasya’sının en görkemli yapı topluluklarından biriyle karşılaşırsınız. Külliyeyi tanıtan Kültür Portalı sayfasına göre yapı topluluğu, Sultan II. Bayezid’in talimatıyla Amasya Sancak Beyi Şehzade Ahmed tarafından 1485-1486 yıllarında yaptırılmış; cami, medrese ve imaret bugün ayakta. Avlunun ortasındaki on iki sütunlu, on iki kenarlı şadırvan ile biri dikine yivli, diğeri zikzak taş süslemeli iki minare, yakından bakmaya değer ayrıntılar. Caminin ahşap pencere kanatları da aynı kaynağa göre 15. yüzyıl kündekâri tekniğinin güzel örneklerinden.

5. Darüşşifa: Sabuncuoğlu Tıp ve Cerrahi Tarihi Müzesi

Son durak, şehrin en eski yapılarından biri olan darüşşifa. Amasya Valiliği’nin sayfasında aktarılan giriş kitabesine göre yapı 1308 yılında İlhanlı döneminde inşa ettirilmiş ve bir avlu çevresinde medrese planıyla düzenlenmiş. TDV İslâm Ansiklopedisi ise Cerrâhiyye-i İlhâniyye’nin yazarı Sabuncuoğlu Şerefeddin’in burada hekimlik ve cerrahlık yaptığını belirtiyor. Kültür Portalı, Sabuncuoğlu’nu ilk Türkçe cerrahi eserin sahibi olarak tanıtıyor ve binanın 2011’den bu yana onun adını taşıyan bir müze olduğunu belirtiyor. Kapı kilit taşındaki diz çökmüş insan kabartması, kaynağın bu yapıya özgü saydığı bir ayrıntı.

Durakları hangi sırayla gezmeli?

Beş durağı iki gruba ayırmak işinizi kolaylaştırır. Yalıboyu evleri, kral mezarları ve kale kuzey kıyıda, aynı dağın eteğinden tepesine uzanan bir hat üzerinde. Külliye ise karşı yakada, darüşşifa da nehre paralel uzanan cadde üzerinde; ikisi şehrin daha düz kesiminde kalıyor. Kale ve mezarlar tırmanış gerektirdiği için enerjinizin yüksek olduğu bölüme, güney kıyıdaki yapıları ise daha sakin geçecek bölüme koyabilirsiniz. Kültür Portalı’na göre Hatuniye’ye Alçak Köprü, İstasyon Köprüsü, Madenüs Köprüsü ve Hükümet Köprüsü’nden girilebildiği için sırayı havaya ve kalabalığa göre esnetmek kolay.

Planı önceden kurmak isterseniz e-Gezi’nin AI rota planlayıcısına bu beş durağı yazıp bunları iki kıyıya göre iki yarıma bölen bir gün akışı oluşturabilirsiniz.

Amasya’yı daha geniş bir rotaya bağlamak

Amasya tek başına bir hafta sonu kaçamağı olabileceği gibi Karadeniz gezisinin iç bölgeye uzanan bir durağı da olabilir. Kıyıdan iç kesime geçmek isteyenler için Samsun’da 2 günlük gezi rotası iyi bir başlangıç noktası; daha uzun bir plan için Karadeniz turu rotası yazımıza göz atabilirsiniz. Kaleleri seviyorsanız Türkiye’nin en güzel kaleleri listesi, Harşena’ya benzer yüksek manzaralı başka yerler için fikir verir. Farklı şehirlerden hazır planlar için de e-Gezi rotalarını inceleyebilirsiniz.

Amasya’nın asıl gücü, binlerce yıllık katmanları tek bir nehir vadisinde bir arada göstermesi. Acele etmeden, her durakta biraz durup nehre ve kayalara bakarak geçirilen bir gün, şehri bir listeden çok bir hikâye olarak hatırlamanızı sağlar.